Een alcohol- en drugsbeleid is sinds 1 april 2010 verplicht voor elke werkgever uit de privésector. Cao nr. 100 van de Nationale Arbeidsraad vraagt minstens een beleidsverklaring: waarom u een beleid voert, wat u wilt bereiken en hoe u alcohol en drugs op het werk bespreekbaar maakt. Die verklaring staat in uw arbeidsreglement. In een tweede fase kunt u regels, procedures en tests toevoegen, maar alleen als uw beleid dat nodig maakt, en tests alleen onder 6 strikte voorwaarden. Hieronder staat wat er verplicht is, wat optioneel, een voorbeeld van een beleidsverklaring en een beslishulp voor tests.
Wat is cao 100?
Cao nr. 100 van 1 april 2009 regelt het voeren van een preventief alcohol- en drugsbeleid in de onderneming. Ze werd algemeen verbindend verklaard bij koninklijk besluit van 28 juni 2009. Dat maakt haar bindend voor alle werkgevers en werknemers in de privésector, ook als u zelf niets ondertekende. Wat een cao is en hoe ze bindt, leest u in wat is een cao.
Het uitgangspunt is niet het verbod, maar het functioneren. De cao wil disfunctioneren op het werk door alcohol of drugs bespreekbaar maken, voorkomen en verhelpen. Het gaat dus om gedrag dat u op het werk ziet: iemand die onder invloed een heftruck bestuurt, een klant te woord staat of afspraken mist. Wat de werknemer in zijn vrije tijd doet, valt erbuiten, tenzij het doorwerkt op het werk.
Het beleid hoort bij uw welzijnsbeleid volgens de welzijnswet. De cao spreekt van werkgerelateerd gebruik: net voor het werk, tijdens de werktijd en de pauzes, bij gelegenheden op het werk en op de weg van en naar het werk.
De twee fasen van het alcohol- en drugsbeleid
| Fase | Wat | Verplicht? | Waar |
|---|---|---|---|
| Fase 1 | Uitgangspunten, doelstellingen en een beleids- of intentieverklaring | Ja, voor elke werkgever | Arbeidsreglement |
| Fase 2 | Regels over de beschikbaarheid van alcohol, het binnenbrengen en het werkgerelateerd gebruik van alcohol en drugs | Alleen als uw doelstellingen het vragen | Arbeidsreglement |
| Fase 2 | Procedures bij disfunctioneren of een overtreding van de regels | Idem | Arbeidsreglement |
| Fase 2 | Een werkwijze bij werkonbekwaamheid: vervoer naar huis, begeleiding en wie de kosten draagt | Idem | Arbeidsreglement |
| Testen | Alcohol- of drugstests, met de nadere regels | Nooit verplicht, alleen na fase 2 | Arbeidsreglement |
Het beleid moet passen bij de grootte van uw onderneming, de aard van het werk en de risico's. Een bouwbedrijf met kraanmannen heeft andere regels nodig dan een boekhoudkantoor. Een beleid dat alleen uit tests bestaat, is volgens de cao geen beleid.
Wat de werkgever moet doen volgens cao 100
Het beleid uitwerken met de preventiediensten. U vraagt het advies en de medewerking van uw interne preventieadviseur en uw externe dienst. Zij kennen de risico's van uw werkposten.
Overleggen. Het Comité en de ondernemingsraad krijgen informatie en geven vooraf advies over de beleidsverklaring, de regels en procedures, en over de mogelijkheid om te testen. Zonder Comité doet de vakbondsafvaardiging dat, en zonder vakbondsafvaardiging de werknemers zelf.
Opnemen in het arbeidsreglement. Alle maatregelen van fase 1, fase 2 en de testregels komen in het arbeidsreglement, met de gewone procedure voor een wijziging. Daarnaast mag u ze ook op andere manieren bekendmaken.
Informeren en vormen. Leidinggevenden en werknemers krijgen de nodige informatie, bij de indiensttreding en telkens als het nodig is. De leidinggevenden voeren het beleid uit op hun niveau: zij zien het disfunctioneren als eerste.
Evalueren. U evalueert het beleid regelmatig met de leidinggevenden en de preventiediensten, op basis van de jaarverslagen, de adviezen van het Comité en de incidenten. Dat past in het jaaractieplan van uw globaal preventieplan.
Voorbeeld van een beleidsverklaring
Een beleidsverklaring hoeft niet lang te zijn. Deze tekst is een vertrekpunt dat u met uw preventieadviseur en uw werknemers op maat maakt:
"Onze onderneming wil veilig en gezond werken voor iedereen. Werkgerelateerd gebruik van alcohol en drugs kan de veiligheid, de gezondheid en het functioneren van onze medewerkers en hun collega's schaden. Daarom voeren wij een preventief beleid. We spreken elkaar aan op functioneren, niet op vermoedens. Wie problemen heeft met alcohol of drugs, kan in vertrouwen terecht bij de arbeidsarts of bij een hulpverlener naar keuze. Dit beleid geldt voor iedereen, van directie tot nieuwe medewerker, en wordt elk jaar geëvalueerd."
Zet erbij wie de vertrouwenspersoon of het aanspreekpunt is, en of er regels over alcohol op het werk bestaan, bijvoorbeeld bij een receptie of een personeelsfeest.
Alcohol- en drugsbeleid: wanneer mag u testen?
Testen is een vrij onderdeel van het beleid. Doet u het, dan alleen met niet-biologische tests, zoals een ademtest of een psychomotorische reactietest. Die geven alleen een positieve of negatieve indicatie en hebben geen bewijswaarde. Een bloed- of urinetest is een biologische test. Die valt onder de wet van 28 januari 2003 en mag alleen de arbeidsarts afnemen, binnen het gezondheidstoezicht.
Een test mag alleen als aan deze 6 voorwaarden voldaan is:
- het doel is preventief: nagaan of de werknemer geschikt is om zijn werk te doen;
- u gebruikt het resultaat niet anders, en een sanctie steunt nooit enkel op de test;
- de test is toereikend, ter zake dienend en niet overmatig;
- de werknemer stemt in;
- de mogelijkheid tot testen leidt niet tot discriminatie, al mag u ze beperken tot een groep, zoals werknemers in een veiligheidsfunctie;
- de meetresultaten komen niet in een bestand.
In uw reglement legt u dan 6 elementen vast: de aard van de tests, de doelgroep, de procedure, wie test, wanneer en wat de gevolgen zijn van een positief resultaat.
Beslishulp: mag ik deze test afnemen?
| Vraag | Ja | Nee |
|---|---|---|
| Staat er een beleidsverklaring in het arbeidsreglement? | Volgende vraag | Geen test: begin met fase 1 |
| Bevat het reglement regels en procedures uit fase 2? | Volgende vraag | Geen test: werk fase 2 uit |
| Staan de testregels in het reglement, na advies van het Comité of de werknemers? | Volgende vraag | Geen test: pas het reglement aan |
| Is het een adem- of reactietest, geen bloed of urine? | Volgende vraag | Alleen via de arbeidsarts |
| Stemt de werknemer in en is het doel preventief? | Test mag | Geen test |
Meer over de test zelf leest u kort in mag een werkgever een drugstest afnemen.
Wat bij een vermoeden op de werkvloer?
Ziet een leidinggevende dat een werknemer niet in staat is om veilig te werken, dan volgt hij de werkwijze uit uw reglement. Een praktisch draaiboek, dat u met uw preventieadviseur afstemt:
| Stap | Wie | Wat |
|---|---|---|
| 1. Vaststellen | Leidinggevende | Beschrijf het gedrag en het functioneren: wat zie je, wanneer, wie was erbij |
| 2. Veiligheid | Leidinggevende | Haal de werknemer weg van de werkpost als hij zichzelf of anderen in gevaar brengt |
| 3. Vervoer | Volgens het reglement | Laat hem niet zelf rijden; regel het vervoer naar huis en wie de kosten draagt |
| 4. Gesprek | Leidinggevende en HR | Spreek hem de volgende werkdag aan op zijn functioneren |
| 5. Hulp | Arbeidsarts of hulpverlener | Wijs op de hulp, ook de arbeidsarts via een spontane raadpleging |
| 6. Opvolging | Leidinggevende | Leg afspraken vast en volg ze op |
De cao vraagt dat u de werkwijze bij werkonbekwaamheid vastlegt als uw beleid een tweede fase heeft. Hoe u tuchtmaatregelen opneemt en toepast, leest u in tuchtsancties werknemer. Een ontslag om dringende reden heeft strikte termijnen en bewijsregels, zie ontslag om dringende reden. Een positieve test alleen draagt zo'n ontslag niet.
Sectoren waar het beleid zwaarder weegt
In het vervoer, de bouw en de logistiek werken veel mensen in een veiligheidsfunctie. Daar is een beleid met duidelijke regels en procedures het minimum, en zijn tests voor die groep vaak verdedigbaar. Zie onze pagina's over transport en bouw. In de horeca is alcohol beschikbaar op de werkplek zelf; regels over de beschikbaarheid en het drinken tijdens de dienst horen daar in fase 2, zie horeca.
Middelengebruik hangt vaak samen met werkdruk en stress. Neem het mee in de analyse van de psychosociale risico's op het werk.
Wat riskeert u?
Een werkgever zonder beleidsverklaring overtreedt een algemeen verbindend verklaarde cao. Dat is een inbreuk van niveau 1 in het Sociaal Strafwetboek: een administratieve geldboete van € 100 tot € 1.000, per betrokken werknemer. Het grotere risico zit elders: zonder procedure en testregels in het reglement mag u niet testen, en staat u zwak als u wilt optreden. Wat er aan de boetes verandert, staat in Sociaal Strafwetboek 2026.
Fouten die we vaak zien
- Geen beleidsverklaring in het arbeidsreglement. Dat is sinds 1 april 2010 verplicht.
- Testen zonder fase 2. Zonder regels en procedures in het reglement is elke test ongeoorloofd.
- Een urinetest via een eigen labo. Biologische tests mag alleen de arbeidsarts afnemen.
- Testresultaten bijhouden in een lijst. Dat verbiedt de cao uitdrukkelijk. Let ook op andere vormen van toezicht, zoals camera's op de werkvloer.
- Iemand onder invloed zelf naar huis laten rijden. Regel het vervoer in uw procedure.
- Sanctioneren op een vermoeden. Spreek aan op functioneren en leg vast wat u vaststelt.
Wat Business Centrum hierin voor u doet
Business Centrum stelt uw arbeidsreglement op of werkt het bij, met de beleidsverklaring en, als u dat wilt, de regels, procedures en testregels van uw alcohol- en drugsbeleid, en we bereiden de wijzigingsprocedure voor, samen met Acerta. De inhoud van het beleid stemt u af met uw preventieadviseur. Wilt u het beleid in uw reglement opnemen, vraag het ons.